Ćwiczenia terenowe i laboratoria etnograficzne

Ćwiczenia terenowe na pierwszym roku

Prowadzący: dr hab. Stanisława Trebunia-Staszel

Miejsce: Podhale (ewentualnie Śląsk Opolski)
Data: 4-14 maja 2023

Temat: Antropologia środowiskowa. Przykład Podhala. Podhale wobec masowej turystki i przemysłu turystycznego. Zagrożenia. Wyzwania. Szanse.

Badania dotyczyć będą następujących zagadnień:

1. Świadomość ekologiczna mieszkańców Podhala
2. Zagrożenia i wyzwania wynikające z rozwoju przemysłu turystycznego w regionie 
3. Dewastacja środowiska naturalnego i krajobrazu (chaos architektoniczny)
4. Tradycyjna wiedza i praktyki kulturowe związane z uprawą roli, a współczesne formy gospodarowania i przedsiębiorczości – od uprawy ziemi do jej eksploatacji  
5. Stosunek mieszkańców Podhala do ziemi i środowiska naturalnego – perspektywy: zagrożenia, szanse, nadzieje.     

Wymagania:
Rzeczywisty pobyt w terenie. Bezpośredni kontakt z przedstawicielami lokalnego środowiska, obserwacja uczestnicząca, rozmowy.

Forma zaliczenia: 
1) przeprowadzenie i opracowanie (transkrypcja) przynajmniej 5 wywiadów etnograficznych
2) sporządzanie na bieżąco notatek terenowych
3) przygotowanie sprawozdania z badań na podstawie zgromadzonego materiału etnograficznego (notatek, wywiadów, rozmów) – min. 5 stron (czcionka 12, interlinia 1,5)

Literatura do zajęć:
1. T. Cooley, ed. Cultural Sustainabilities. Music, Media, Language, Advocacy. Daring interdisciplinary journey into the nexus of the humanities and ecological science, University of Illinois Press, 2019 
2. E. Domańska, Humanistyka ekologiczna, „Teksty Drugie” 2013, 1-2, s. 13-32
3. A. Gąsienica-Giewont, S. Trebunia-Staszel, Podhalanie. Wokół tożsamości, Wrocław 2022
4. Aleksander Gurgul, Podhale. Wszystko na sprzedaż,  Wydawnictwo Czarne, 2022

**

Prowadzący: dr hab. Marcin Brocki

Temat: Po kryzysie. Dynamika relacji międzygrupowych w społeczności lokalnej Dobrzenia Wielkiego w warunkach pokryzysowej stabilizacji

Opis: Badania socjologiczne i etnologiczne w gminie Dobrzeń Wielki prowadzone są regularnie od czasów tuż po II wojnie światowej do dziś, co daje niezwykłą możliwość obserwacji dynamiki zmian społecznych i kulturowych dokonujących się w niewielkiej społeczności. W ostatnich latach badania dotyczyły wpływu rozbudowy Elektrowni Opole na społeczność lokalną oraz buntu społecznego, kryzysu, związanego ze narzuconymi zmianami granic gminy. Obecnie można ponownie przyjrzeć się kwestiom dotąd badanym z nowej, pokryzysowej perspektywy dokładając „cegiełkę wiedzy” do dotychczasowego jej korpusu.

Ćwiczenia terenowe w ramach seminarium licencjackiego

Prowadzący: dr Jerzy Baradziej

Miejsce: Wieliczka/Kraków

Data: 4-14 maja 2023

Opis: tematyka, ( problem badawczy zostanie wypracowany wspólnie w czasie zajęć), ćwiczeń terenowych wynikać będzie z założeń dwóch, wzajemnie komplementarnych, orientacji teoretyczno-badawczych stanowiących istotną składową część antropologii jako nauki o człowieku ujmowanym i traktowanym jako istota społeczna określająca się poprzez kulturę, a mianowicie, „antropologii organizacji” i „antropologii ekonomicznej”. 
Eksplorując Plac Targowy w Wieliczce i Targowisko Stary Kleparz w Krakowie podejmiemy próbę oglądu tych przestrzeni społecznych, kulturowych i ekonomicznych jako miejsc trwania procesów organizacyjnych oraz zachowań o charakterze wymiany rynkowej. 
Ciekawym z poznawczego i praktycznego punktu widzenia może być zaobserwowanie w trakcie badań różnic pomiędzy szeroko pojętymi postawami konsumenckimi właściwymi dla „człowieka bazaru” i „człowieka supermarketu”. 

Wymagania, forma zaliczenia: Nie ma formalnych wymagań umożliwiających udział w „ćwiczeniach terenowych do seminarium licencjackiego”. Zajęcia przeznaczone są dla studentów II roku studiów antropologicznych. Zamierzeniem zajęć jest poszerzenie i ugruntowanie zakresu wiedzy i umiejętności adeptów etnologii/antropologii, składających się na „warsztat badawczy antropologa”. Wiedzy i umiejętności przydatnych w sytuacji projektowania i realizacji własnych projektów badawczych w ramach seminarium licencjackiego. Forma zaliczenie „ćwiczeń terenowych do seminarium licencjackiego” uzależniona jest od ustalenia w gronie uczestników zajęć, w porozumieniu z prowadzącym ćwiczenia, czy badania terenowe będą miały formę indywidualnych przedsięwzięć badawczych czy też uczestnicy ćwiczeń stanowić będą zespół badawczy, wspólnie realizujący opracowany uprzednio projekt badawczy. Druga forma wydaję się być bardziej pożądana, ale ostateczny wybór – projekty indywidualne, czy też projekt grupowy zapadnie podczas pierwszych zajęć. Niezależnie od wyboru (projekt indywidualny vs projekt grupowy) zaliczenie ćwiczeń odbędzie się na podstawie raportu z badań, będącego relacją z doświadczenia terenowego uczestników badań

Literatura:
P. Rabinow, „Refleksji na temat badań terenowych w Maroku”
M. Kostera, „Antropologia organizacji”
E. Goffman, „Człowiek w teatrze życia codziennego”
CH. Hann, K.Hart, „Antropologia ekonomiczna”
K. Polanyi, „Wielka transformacja”
Podręczniki z zakresu metodologii badań społecznych.

**

dr hab. Patrycja Trzeszczyńska, prof. UJ

Ćwiczenia terenowe obejmują:
Przygotowanie do przeprowadzenia badań terenowych, zapoznanie się z podaną literaturą, omówienie przyjętych technik badawczych, samodzielne przygotowanie indywidualnego tematu i odpowiednich narzędzi badawczych;
Samodzielne przeprowadzenie dziesięciodniowych badań terenowych – indywidualna praca w terenie pod kierunkiem prowadzącej ćwiczenia,  jak i  we współpracy z innymi studentami  tworzącymi grupę badawczą;
Opracowywanie zebranego materiału empirycznego; 
Przygotowanie podsumowania wyników badań w formie prezentacji powerpoint.

Metody badań: 
obserwacja nieuczestnicząca oraz uczestnicząca; wywiady etnograficzne o różnym typie ustrukturyzowania; rozmowy niesformalizowane; analiza treści materiałów zastanych (dokumenty, strony internetowe), etnografia mediów społecznościowych; dokumentacja wizualna (fotografie).

Tematyka badań i miejsce ich prowadzenia zostaną dopasowana do zainteresowań badawczych i pomysłów na pracę licencjacką uczestniczek i uczestników seminarium po pierwszych spotkaniach.

Laboratoria etnograficzne

Prowadząca: dr Katarzyna Maniak
Miejsce: Kraków

Opis:
W ramach laboratorium etnograficznego będziemy omawiać zagadnienia związane z pracą. Punktem wyjścia będą przekształcenia ustrojowe lat 80. i 90. w Polsce oraz ich społeczne i kulturowe konsekwencje. Interesować nas będzie proces wytwarzania nowej rzeczywistości, strategie radzenia sobie i adaptacji w czasie i po-tranzycji. W ramach zajęć będziemy m.in. badać jednostkowe doświadczenia i współczesne sposoby pracowania w perspektywie intersekcjonalnej, analizować reprezentacje pracy i kwestie jej (nie)widzialności.

Wymagania, forma zaliczenia:
Uczestnictwo w zajęciach (akceptowane dwie nieusprawiedliwione nieobecności). Złożenie materiałów z badań (notatek terenowych, opcjonalnie dokumentacji fotograficznej, transkrypcji wywiadów) oraz raportu podsumowującego ćwiczenia.

Literatura wprowadzająca:
- Małgorzata Fidelis, Równouprawnienie czy konserwatywna nowoczesność? Kobiety pracujące, w: Kobiety w Polsce 1945-1989. Nowoczesność, równouprawnienie, komunizm, red. K. Stańczy-Wiślicz et al., Kraków: Universitas 2020, s. 103-164
- Małgorzata Mazurek, Społeczeństwo kolejki. O doświadczeniach niedoboru 1945–1989, Warszawa: Trio 2010, fragmenty
- Michał Buchowski, Czyściec. Antropologia neoliberalnego postsocjalizmu, Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM 2019, fragmenty
- Lea Burdette, Mówiąc o transformacji: gospodarujemy językiem, w: Oblicza zmiany. Etnologia a współczesne transformacje społeczno-kulturowe, red. M. Buchowski, Międzychód 1996, s. 19–25.
- Marcin Brocki, Doświadczenie „wielkiej zmiany” z perspektywy lokalnej – przykład Wisłoka Wielkiego, „Prace Etnograficzne” Prace Etnograficzne 2016, tom 44, z. 4, s. 399–412.
- Magda Szcześniak, Normy widzialności. Tożsamość w czasach transformacji, Warszawa: Fundacja Bęc Zmiana, Instytut Kultury Polskiej UW 2016, s.86-157 
- Caroline Humphrey, Koniec radzieckiego życia. Ekonomie życia codziennego po socjalizmie, Kęty 2010, fragmenty
- Tomasz Rakowski, Łowcy, zbieracze, praktycy niemocy, Gdańsk: Słowo/obraz/terytoria 2009
- Aleksandra Leyk, Joanna Wawrzyniak, Cięcia. Mówiona historia transformacji, Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej 2020, fragmenty
- Amanda Krzyworzeka, Rolnicze strategie pracy i przetrwania. Studium z antropologii ekonomicznej, Warszawa: WUW 2014, fragmenty
- Elizabeth C. Dunn, Prywatyzując Polskę. O bobofrutach, wielkim biznesie i restrukturyzacji pracy, tłum. Przemysław Sadura, Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej 2008.

**

Prowadząca: dr Małgorzata Roeske
Miejsce: Kraków
Data: październik 2022 – wrzesień 2023

Opis:
Kurs skierowany jest do osób zainteresowanych nurtem human-animal studies. W obrębie tego nurtu uwaga zostanie skierowana na eksplorację związków pomiędzy naukami badającymi ludzką i pozaludzką rzeczywistość społeczną, ze szczególnym uwzględnieniem paradygmatu etnografii wielogatunkowej. Założenia etnografii wielogatunkowej opierają się na zakwestionowaniu ugruntowanego w tradycyjnie pojętej humanistyce dualizmu pomiędzy naturą i kulturą, poprzez dostrzeżenie wielowymiarowych wzajemnych powiązań pomiędzy tymi konstruktami. W konsekwencji nurt postuluje włączenie w proces badawczy zwierzęta pozaludzkie, rozumiane nie tylko jako istotne elementy świata społecznego ludzi, ale także autoteliczne obiekty zainteresowania etnografa; jednostki, których doświadczenie może w pewnym zakresie zostać oddane w procesie badawczym. Ramą tematyczną kursu będzie szeroko pojęta relacja ludzie-zwierzęta pozaludzkie w przestrzeni miasta Krakowa. W obrębie tego zakresu tematycznego uczestnicy będą mogli skupić się na indywidualnych, samodzielnie wybranych tematach. Celem kursu, oprócz zapoznania z założeniami etnografii wielogatunkowej i przeprowadzenia badań w tym nurcie, będzie próba wypracowania hybrydowej metodologii, łączącej techniki właściwe dla etnografii oraz nauk o zwierzętach (jak etologia czy behawiorystyka), a także współpracę z opiekunami i praktykami zajmującymi się na co dzień zwierzętami.

Wymagania, forma zaliczenia: 
Warunkiem zaliczenia laboratorium jest: 1) zaliczenie ćwiczeń audytoryjnych (wymagana jest obecność na zajęciach – dozwolona jest jedna nieusprawiedliwiona nieobecność w semestrze, aktywny udział w zajęciach w oparciu o krytyczną lekturę zadanych tekstów i przygotowanie do dyskusji oraz przygotowanie tematów projektów badawczych); 2) przeprowadzenie etnograficznych badań terenowych wg indywidualnych tematów, zgromadzenie i opracowanie materiału empirycznego (notatki terenowe, nagrania i transkrypcje wywiadów, dokumentacja wizualna); 3) analiza materiału i przygotowanie raportu końcowego.

Literatura do zajęć:
Birke, L., (2014), Listening to voices. On the pleasures and problems of studying human–animal relationships, [in:] The rise of critical animal studies. From the margins to the centre. N. Taylor, R., Twine (eds.), New York, s. 71-87.
Dąbrowska, M., (2017), Etnografia i animal studies. Badanie międzygatunkowych powiązań, „Zeszyty Etnologii Wrocławskiej” vol. 1 (26), s. 183-201. 
DeMello, M., (2012), Animals and society. An introduction to human-animal studies, New York (fragmenty)
Hamilton, L. and Taylor, N., (2017), Ethnography after Humanism. Power, Politics and Method in Multi-Species Research, London (fragmenty). 
Lestel, D., Brunois, F., Gaunet, F. (2006), Towards an etho-ethnology and an ethno-ethology, „Social Sciences Information”, vol. 45, pp. 155-177.
Serpell, J., (1999), W towarzystwie zwierząt. Analiza związków ludzie-zwierzęta, przeł. A. Alichniewicz, A. Szczęsna, Warszawa (fragmenty).  
Serpell, J., (2005), People in Disguise Anthropomorphism and the Human-Pet Relationship, [in:] Thinking with Animals. New Perspectives on Antropomorphism. L. Daston, G. Mitman (red.), New York, pp. 121-136. 
Shapiro, K., (1990), Understanding Dogs through Kinesthetic Empathy, Social Construction, and History, “Anthrozoös”, vol. 3 (3), pp. 184-195.

**

Temat: Rzeki w kontekście ekosystemów miejskich  
 
Prowadząca: dr Magdalena Sztandara

Rzeka jest nie tylko trafną metaforą pojęcia badań terenowych w antropologii, ale może być ważnym i fascynującym tematem badawczym. Laboratorium etnograficzne będzie więc poświęcone ekosystemom miejskim, a dokładniej rzekom „krakowskim” (Wisła, Dłubinia, Rudawa, Wilga, Prądnik). Rzekom, które przecinają nie tylko przestrzenie miasta oraz jego podmiejskie okolice, ale i praktykom społecznym, które w tych przestrzeniach mają miejsce oraz relacjom i interakcjom człowiek-woda. Rzeki, nie tylko kształtują „sukcesy” miasta, ale i mogą powodować jego zniszczenie. Rozbudowywanie miasta natomiast, ujarzmiło i przekształciło rzeki i ich krajobrazy. Zarządzanie „wodą” oraz rozwój infrastruktury wodnej są głęboko zakorzenione w programach rozwoju społecznego, które z biegiem czasu zostały osadzone w dyskursach dotyczących wzrostu gospodarczego, polityk państwowych i lokalnych, zrównoważonego rozwoju i wydajności technologicznej. W ramach laboratorium, będziemy się koncentrować badawczo nie tylko na bardziej znanym krajobrazie rzecznym Wisły, ale i małych miejskich rzekach. Próba przyjrzenia się rzekom miejskim, pozwoli zwrócić uwagę także na procesy i relacje pomiędzy przeszłością-teraźniejszością oraz przyszłością miejskich praktyk, organizacji przestrzeni oraz krajobrazów, ale i kwestiach dotyczących rozwoju społecznego oraz ekosystemu. W ramach laboratorium będziemy wykorzystywać wiele „głosów”, mediów oraz metod etnograficznych do opowiadania o „życiach” rzek.