Ćwiczenia terenowe

Warunkiem uczestnictwa w ćwiczeniach terenowych jest zaliczenie kursów "Metody badań etnograficznych" oraz "Technologie informacyjne".

Pierwszy rok

PROWADZĄCY MIEJSCE TERMIN
Dr Katarzyna Maniak Dolny Śląsk 3-12.07.2019
Dr Stanisława Trebunia-Staszel, mgr Bartosz Arkuszewski Nowa Biała czerwiec-lipiec 2019
Dr Patrycja Trzeszczyńska Bieszczady 1-10.07.2019

 

Popegeerowski krajobraz Dolnego Śląska

Prowadzący
Dr Katarzyna Maniak

Termin badań terenowych
3-12.07.2019

Terminy spotkań organizacyjnych
maj-czerwiec 2019

Teren
Dolny Śląsk

Tematyka badań
Państwowe gospodarstwa rolne (PGR), stanowiły szczególną formę państwowej, socjalistycznej własności ziemskiej. Wielkoobszarowe gospodarstwa rolne zakładano w Polsce od 1949 roku, najczęściej w przejętych przez administrację państwową majątkach ziemskich, na tzw. Ziemiach Odzyskanych (tereny zachodnie i północe współczesnej Polski, włączone w jej granice po II wojnie światowej). Sposób ich funkcjonowania określała m.in. zespołowa organizacja produkcji rolnej, a także towarzysząca jej infrastruktura kulturalno-socjalna (domy kultury, świetlice, szkoły, ośrodki zdrowia, zabudowa mieszkalna, itd.). Na początku lat 90. XX wieku, wraz z transformacją ustrojową rozpoczęto proces likwidacji PGR-ów, który zakończył się w 1995 roku. Przedmiotem ćwiczeń terenowych jest popegeerowski krajobraz miejscowości Dolnego Śląska. Szereg pytań poświęconych tej tematyce otworzy kwestia miejsca PGR-ów na (mentalnej) mapie miejscowości oraz w biografiach jej mieszkańców. Zagadnienia badawcze obejmą m.in. następujące pytania: w jaki sposób powstanie i późniejsza likwidacja gospodarstw wpłynęły na lokalną społeczność i współczesną rzeczywistość kulturową? Jakie strategie przetrwania i adaptacji do nowych, potransformacyjnych realiów odnajdziemy wśród byłych pracowników gospodarstw? Jak wygląda współczesny stan budynków i sposób ich ewentualnego użytkowania? W jakiej relacji pozostaje historia PGR-ów z pamięcią o powojennych przesiedleniach i migracjach, opuszczanym i przejmowanym dziedzictwie na Dolnym Śląsku? Na sformułowanie dalszych pytań wpłyną indywidualne zainteresowania studentów.

Metody
pogłębione wywiady prowadzone w oparciu o przygotowany kwestionariusz, obserwacja uczestnicząca, dokumentacja fotograficzna

Warunki otrzymania zaliczenia
Złożenie materiałów z badań (transkrypcji wywiadów, notatek terenowych, opcjonalnie dokumentacji fotograficznej) oraz raportu podsumowującego ćwiczenia terenowe.

**

Doświadczenie wspólnoty w przestrzeni pogranicza: przykład spiskiej miejscowości Nowa Biała

Miejsce
Nowa Biała

Terminy do wyboru
8-15 czerwca 2019 | 1-8 lipca 2019

Opiekun
Dr Stanisława Trebunia-Staszel, mgr Bartosz Arkuszewski

Specyfikę i charakter relacji w przestrzeni pogranicza, określa granica, a więc coś co dzieli i łączy zarazem, coś co sytuuje ten obszar pomiędzy - na styku oddziaływań różnych wpływów kulturowych, organizmów państwowych i administracyjnych. Można powiedzieć, że wpisana w granicę niejednoznaczność, nieuchwytność, jej niestały charakter, implikuje zarazem złożoność zjawisk i procesów, które zdarzają się w polu jej oddziaływania. Granica wyostrza charakter relacji międzyludzkich  i problematyzuje mechanizmy identyfikacji. Pogranicze, jak pisze Maria Dąbrowska-Partyka jest przestrzenią nieustannej konfrontacji. Jego mieszkańcy “muszą wciąż, na co dzień określać siebie wobec innych. Tutaj „obcy” jest sąsiadem, kimś tak samo tutejszym, zaś role wroga lub przyjaciela w każdej chwili mogą ulec wymianie i niosą w sobie możliwość najbardziej paradoksalnych konfrontacji”. Konieczność nieustannego określania siebie w sytuacji potencjalnej zmiany i niestabilności granic, sprawia, że również świadomość i tożsamość narodowa ma charakter płynny. Zmienia się w zależności od rozmaitych czynników: politycznych, kulturalnych, rodzinnych a także czysto ekonomicznych. Nie bez znaczenia pozostaje siła ideologicznego oddziaływania centrów narodowych oraz efektywność procesów mityzacji.

Zarysowana powyżej refleksja  dotycząca specyfiki relacji społecznych w obszarze pogranicza stanowić będzie punkt wyjścia w naszych badaniach, które przeprowadzimy w miejscowości Nowa Biała. Ta niewielka wieś  leżąca  w strefie pogranicza polsko-słowackiego na terenie Polskiego Spisza   (Województwo Małopolskie, Powiat Nowotarski)  swymi początkami sięga połowy XIV w., czyli czasów, kiedy ród węgierski Berzewiczych rozpoczął kolonizację tej części Zamagórza Spiskiego. Do I wojny światowej należała do Węgier. W 1920 roku decyzją mocarstw zachodnich przyłączona została wraz z 13 innymi spiskimi miejscowościami do Polski. W czasie II wojny światowej Nowa Biała włączona została do Słowacji.  Po II wojnie ponownie znalazła się w granicach państwa polskiego. Obecnie na terenie wsi działa aktywnie mniejszość słowacka, która od 2014 roku posiada własną siedzibę Centrum Kultury Słowackiej.   Zawieszając obiegowe opinie na temat pojawiających się tu problemów narodowościowych,  podejmiemy próbę przyjrzenia się jak dziś przedstawia się życie mieszkańców  Nowej Białej. Jak układają się wzajemne stosunki sąsiedzkie i jak przeszłość (ujmowana w kategoriach historii, tradycji i pamięci) kształtuje przestrzeń międzyludzkich relacji.   

Poniższe, wstępne pytania badawcze wyznaczać będą tropy naszych poszukiwań terenowych.
Jakie  wartości wskazywane są  przez mieszkańców Nowej Białej jako istotne w ich prywatnym i zbiorowym (wspólnotowym) życiu? 
Do jakich wartości odwołują się mieszkańcy Nowej Białej w procesie konstruowania lokalnej - wspólnotowej tożsamości?
Czy i jaką rolę w tym procesie odgrywają tradycje kulturowe Spisza i jego historia?
Kiedy i w jakich okolicznościach (działaniach, narracjach, inicjatywach) mieszkańcy manifestują swą tożsamość lokalną, regionalną, narodową?
Jaką rolę  w procesie konstruowania tożsamości lokalnej, regionalnej, narodowej odgrywają liderzy społeczni i instytucje społeczno-kulturalne działające we wsi?

**

Kulturowe skutki transformacji ustrojowej. Perspektywa regionalna na przykładzie Bieszczadów

Miejsce
powiat bieszczadzki (okolice Ustrzyk Dolnych; miejscowość zostanie podana później)

Termin
29.06-8.07.2019

Prowadzący
Dr Patrycja Trzeszczyńska

Wymiar zajęć
60 godzin
7 ECTS

Forma zaliczenia
zaliczenie z oceną

Opis badań
W czerwcu 2019 roku minie 30 lat od pierwszych demokratycznych wyborów w Polsce. Jest to dobra okazja, aby udać się w region, w którym upadek socjalizmu i jego konsekwencje były szczególnie dotkliwe. Wraz z zamknięciem wielkich zakładów pracy (przemysł drzewny, Igloopol) oraz drastycznymi zmianami w tych, które zdołały przetrwać, rozpoczął się w Bieszczadach bolesny proces transformacji ustrojowej, który zaowocował w latach 90. najwyższym wskaźnikiem bezrobocia w kraju. Wraz z modernizacją, rozwojem turystyki, wejściem Polski do Unii Europejskiej i wsparciem funduszy unijnych nastąpiły znaczące zmiany jakości życia mieszkańców. Jak mieszkańcy Bieszczadów opowiadają o pierwszych latach transformacji? Jakie są jego konsekwencje dla współczesności regionu? Jak zmieniły się Bieszczady? Co takiego się stało, że dopiero - i już - dziś sięga się po odległą przeszłość, związaną z poprzednimi gospodarzami regionu? W trakcie ćwiczeń terenowych interesować nas będzie regionalna „trauma wielkiej zmiany” i sposoby jej konceptualizowania w narracjach rozmówców. Poruszać się będziemy na styku antropologii postsocjalizmu (kategoria zmiany, traumy, centrum i peryferii) i antropologii pamięci (co i jak opowiadają mieszkańcy o upadku socjalizmu i jego konsekwencjach? W jaki sposób mityzowana jest przeszłość?). Ważną częścią badań będzie szeroko zakrojona obserwacja uczestnicząca, w trakcie której uczestnicy ćwiczeń tropić będą ślady, znaki i aluzje do poprzedniego systemu. Studenci przygotują raporty na podstawie przeprowadzonych badań (obserwacja uczestnicząca, notatki terenowe, fotografie, wywiady).

Obowiązki uczestników
Przygotowanie do przeprowadzenia badań terenowych przed rozpoczęciem wyjazdu w teren: wprowadzenie do tematu badań, zapoznanie się z podaną literaturą, omówienie przyjętych technik badawczych, samodzielne przygotowanie narzędzi badawczych.
Samodzielne przeprowadzenie dziesięciodniowych badań terenowych – indywidualna praca w terenie pod kierunkiem prowadzącego ćwiczenia,  jak i  we współpracy z innymi studentami  tworzącymi grupę badawczą.
Opracowywanie zebranego materiału empirycznego.
Przygotowanie podsumowania wyników badań w formie pisemnego raportu.

Lektury obowiązkowe
Biernacka M., Procesy integracji społecznej i kulturowej, Zakończenie, w: Kształtowanie się nowej społeczności wiejskiej w Bieszczadach, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1974, s. 165-205.
Brocki M., Doświadczenie „wielkiej zmiany” z perspektywy lokalnej – przykład Wisłoka Wielkiego, „Prace Etnograficzne”, 2016: 4, http://www.ejournals.eu/Prace-Etnograficzne/Tom-44-2016/44-4-2016/art/9105/. 
Długosz P., Trauma wielkiej zmiany na Podkarpaciu, Kraków, 2008.
Potaczała K., Bieszczady w PRL, T. 1-3, Lesko.
Rakowski T., Łowcy, zbieracze, praktycy niemocy. Etnografia człowieka zdegradowanego, Gdańsk 2009.
Trzeszczyńska P., Pamięć o nie-swojej przeszłości. Przypadek Bieszczadów, Kraków 2016

Drugi rok

PROWADZĄCY MIEJSCE TERMIN
Dr Stanisława Trebunia-Staszel, mgr Bartosz Arkuszewski Spisz lipiec 2019
Dr Anna Romanowicz Indie marzec 2019
Dr Patrycja Trzeszczyńska Bieszczady 1-10.07.2019