Ćwiczenia terenowe

Warunkiem uczestnictwa w ćwiczeniach terenowych jest zaliczenie kursów "Metody badań etnograficznych" oraz "Technologie informacyjne".

Instytut pokrywa koszty dojazdu i powrotu na ćwiczenia, koszty noclegu oraz koszty dojazdów lokalnych (jeśli zostały uwzględnione przez prowadzących).

Pierwszy rok

Ustrzyki Dolne

Temat: Między widokiem a miejscem antropologicznym - konstruowanie krajobrazów na przykładzie Bieszczadów
Miejsce: Ustrzyki Dolne (lub ścisła okolica, miejscowość zostanie podana później)
Termin: 26.06-5.07.2020
Prowadzący: dr hab. Patrycja Trzeszczyńska
60 h, 7 ECTS
Forma zaliczenia: zaliczenie z oceną

Potoczne wyobrażenia o Bieszczadach zasadzają się na obrazie gór i lasów, charakterystycznych połonin, niekończących się przestrzeni, pustych dolin. Na stereotypowe i powielane w popkulturze postrzeganie Bieszczadów wpłynęła m.in. klisza dzikości i pustkowia. Wyobrażenie takie reprodukowane jest też przez hasło „rzuć wszystko i wyjedź w Bieszczady” – przed potencjalnym przybyszem otwiera się wizja pustej przestrzeni, w której miejsca nie zabraknie dla nikogo, a oddalenie od centrum i wszechobecna przyroda przynosi natychmiastowe ukojenie. Widoki i krajobrazy rozumie się samo przez się, uznaje się za oczywiste, zakłada się podzielność perspektyw, tych którzy patrzą. Dla mieszkańców jednak widoki i „okolica” to coś innego niż dla outsidera. „Ich” krajobraz nie jest pusty czy dziewiczy. Pozornie bezludne przestrzenie wypełniają prywatne ścieżki i „swoje miejsca” mieszkańców. Z kolei na rozległe doliny osoba wysiedlona z Bieszczadów patrzy przez pryzmat wspomnień i opowieści o tym, co było tam niegdyś. Na bieszczadzkie widoki inaczej patrzy mieszkaniec, inaczej ktoś, kogo stąd wysiedlono, inaczej zaś turysta czy etnograf. Ten pierwszy nie tylko mieszka w krajobrazie, ale przede wszystkim go współtworzy poprzez codzienne zadania i ucieleśnione praktyki, które powodują, że doświadczanie krajobrazu ma wymiar głęboko cielesny, fizyczny, wiąże się z pokonywaniem odległości, przekraczaniem barier i granic, wymuszoną mobilnością lub jej brakiem.

Antropologowie zajmujący się krajobrazem zauważają, że nie sposób dziś myśleć o tej kategorii wyłącznie w ujęciu wizualnym i materialnym. Taka optyka unieruchamia krajobraz i odrywa go od żyjących w nim ludzi, podejmowanych przez nich praktyk, w tym sposobów doświadczania i konceptualizowania krajobrazu. Współczesne antropologiczne perspektywy badania krajobrazu kładą nacisk na jego dynamiczny, procesualny wymiar, na aktywny udział aktorów w jego konstruowaniu. Postawa taka – zaangażowanego uczestnika – współtwórcy krajobrazu – jest odmienna od postawy widza, obserwatora czy „konsumenta” krajobrazu, który doświadcza go jako widoku, nie zaś przestrzeni zamieszkania. Pozwala ona myśleć o krajobrazie nie tylko jako o procesie, ale także przez pryzmat jego zmysłowego doświadczania i zaangażowania jego uczestników. Zatem widoki połonin zostaną tu skonfrontowane z krajobrazami, w których żyją mieszkańcy, ich narracjami i sposobami konceptualizowania miejsc. 

Przykładowe zagadnienia projektowe w ramach tematu ogólnego:
- konstruowanie miejsc antropologicznych, bieszczadzkie za-mieszkiwanie
- przemiany przestrzeni w perspektywie diachronicznej w narracjach mieszkańców
- konceptualizowanie granicy i przejścia granicznego 
- wytwarzanie widoków w architekturze
- krajobrazy w optyce kobiecej
- bieszczadzka (nie)mobilność w krajobrazie
- przyroda w bieszczadzkich krajobrazach

Metody badań: obserwacja nieuczestnicząca (deep-hanging out) oraz uczestnicząca; wywiady etnograficzne; rozmowy niesformalizowane; analiza treści materiałów zastanych (materiały urzędowe, Facebook, strony internetowe), dokumentacja wizualna (fotografie).

Ćwiczenia obejmują:
1. Przygotowanie do przeprowadzenia badań terenowych przed rozpoczęciem wyjazdu w teren: wprowadzenie do tematu badań, zapoznanie się z podaną literaturą, omówienie przyjętych technik badawczych, samodzielne przygotowanie narzędzi badawczych;
2. Samodzielne przeprowadzenie dziesięciodniowych badań terenowych – indywidualna praca w terenie pod kierunkiem prowadzącej ćwiczenia. jak i we współpracy z innymi studentami tworzącymi grupę badawczą;
3. Opracowywanie zebranego materiału empirycznego; 
4. Przygotowanie podsumowania wyników badań w formie pisemnego raportu.

Lektury obowiązkowe:
Ingold T., Kultura i postrzeganie środowiska, przeł. G. Pożarlik, [w:] Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej, red. M. Kempny, E. Nowicka, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2003, s. 73-86.
Knapczyk S., „Gdzie diabły szepcą dobranoc”– powojenne osadnictwo w Bieszczadach, „Wrocławski Rocznik Historii Mówionej” R. VII, 2017, s. 119-147.
Smyrski Ł., Między władzą spojrzenia a praktyką. Antropologia krajobrazu, Warszawa 2018.
Syrnyk J., Trójkąt bieszczadzki. Tysiąc dni i tysiąc nocy anarchii w powiecie leskim 1944-1947, Rzeszów 2018 (fragmenty).
Trzeszczyńska P., Pamięć o nie-swojej przeszłości. Przypadek Bieszczadów, Kraków 2016.

**

Piwniczna

Temat: Antropologia kultury wsi polskiej na początku XXI wieku
Miejsce: Piwniczna i okolice
Termin: druga połowa lipca 2020 r.
Prowadzący: dr Łukasz Sochacki
60 h, 7 ECTS
Forma zaliczenia: zaliczenie z oceną

Ćwiczenia terenowe dotyczyć będą przetworzeń treści wywodzących się z tzw. kultury ludowej, ich wykorzystania m. in. w promocji regionu, w politykach tożsamości, ikonografii Piwnicznej i okolic, podmiotowych strategiach tworzenia tożsamości indywidulanej i kulturowej. Celem kursu jest pogłębienie następujących metod badawczy: obserwacja nieuczestnicząca i uczestnicząca, wywiady etnograficzne, rozmowy niesformalizowane, analiza treści materiałów zastanych (materiały urzędowe, Facebook, strony internetowe), dokumentacja wizualna (fotografie).

Literatura:
L. Stomma, Antropologia kultury wsi polskiej XIX/XX w., Warszawa 1986.
J. Barański, Etnologia w erze postludowej: dalsze eseje peryferyjne, Kraków 2017.
E. Hobsbawm, T. Ranger, Tradycja wynaleziona, tłum. M. Godyń i F. Godyń, Kraków 2008.
„Konteksty” [Zakopiańczycy w poszukiwaniu tożsamości] 2013, nr 1

**

Podhale

Temat: Życie codzienne na Podhalu: między popularną - zmityzowaną wizją góralszczyzny a rzeczywistością
Miejsce: Podhale: Czerwienne, Bustryk, Ząb
Termin: maj/czerwiec 2020 r.
Prowadzący: dr Stanisława Trebunia-Staszel
60 h, 7 ECTS
Forma zaliczenia: zaliczenie z oceną
Termin: maj/czerwiec 2020

Badania koncentrować się będą wokół zagadnień związanych ze współczesnym życiem mieszkańców podhalańskich wsi. Głównym przedmiotem naszych etnograficznych zainteresowań będą codzienne zajęcia i problemy, z jakimi borykają się dziś mieszkańcy Podhala. Uwzględnione zostaną także narracje dotyczące autoprezentacji. Co i jak dziś górale mówią o sobie? Jak postrzegają rodzimą tradycję? Jak widzą przyszłość swojego regionu i swojej kultury? Co najbardziej nurtuje współczesnych mieszkańców Podhala? Jakie wartości są dla nich najważniejsze? Wyłaniający się z danych empirycznych obraz stanowić będzie podstawę do analizy porównawczej z popularnym, ufundowanym na gruncie młodopolskich fascynacji Podhalem wizerunkiem góralszczyzny.

Drugi rok

Serbia / Polska

Temat: (Nie)udane starzenie się w przestrzeni miejskiej
Prowadząca: dr Magdalena Sztandara, prof. Ildiko Erdei
Miejsce: Belgrad, Kraków
Termin: 4-15 maja 2020 (Belgrad); lipiec 2020 (Kraków)
Limit osób: 7 osób IEiAK UJ + 7 osób z Uniwersytetu w Belgradzie
Warunki uczestnictwa: znajomość języka angielskiego; aktualny paszport

Opis: Problemy, z jakimi spotykają się ludzie starsi w środowiskach miejskich stają się wyzwaniem nie tylko dla architektów i urbanistów, ale i dla badaczy społecznych. Tracenie, odzyskiwanie, korzystanie i tworzenie przestrzeni miejskiej stają się dzisiaj fundamentalnymi praktykami społecznymi. Ulice, ograniczony transport publiczny, brak miejsc spotkań, izolacja społeczna, niepewne dochody, zły stan zdrowia, niedostępność budynków oraz niepewne warunki mieszkaniowe, to tylko niektóre z czynników, które mogą ograniczać obecność oraz partycypację osób starszych w przestrzeni publicznej i życiu społecznym. (Nie)obecność osób starszych w przestrzeniach miejskich to także pytania o ich różnorodność doświadczeń i tożsamości (niepełnosprawność, pochodzenie i pozycja społeczna, orientacja seksualna i płeć). W ramach ćwiczeń terenowych będziemy się przyglądać przestrzeniom Belgradu i Krakowa tropiąc miejskie i społeczne realia „bycia starym”. Spróbujemy odkryć idee „udanego starzenia się” w przestrzeniach miejskich biorąc pod uwagę projekty urbanistyczne oraz neoliberalną retorykę i ideologię. Antropolodzy od dawna twierdzą, że starzenie się jest istotnym doświadczeniem kulturowym. Na czym jednak polegać może jego istotność? Czy starość jest wyjątkowym okresem w życiu i kategorią społeczną? Z jednej strony wiele mówi się o ciągłości i narracji pokoleniowej, powstają instytucje opieki, organizacje społeczne i plany ubezpieczeniowe, czy programy aktywizujące, których zadaniem jest ustanowienie nie tylko nowych sposobów integracji, ale i wytworzenie neoliberalnych podmiotowości. Z drugiej strony, stygmatyzacja często wyklucza możliwości „dopasowania się” i obecności w przestrzeni i narracji publicznej. Celem badań jest przyjrzenie się w jaki sposób osoby starsze doświadczają, postrzegają i interpretują swoje codzienne interakcje z otaczającą ich przestrzenią miejską oraz sieci i relacje społeczne. W jaki sposób utrzymują ciągłość swoich praktyk, autonomię i niezależność oraz negocjują swoje pozycje w przestrzeni? Aby znaleźć odpowiedzi na te pytania należy potraktować starość jako „obszary” integracji oraz wykluczania. Tym samym, życie w mieście może charakteryzować się głęboką sprzecznością realizacji i oczekiwań pomysłów na starzenie się w przestrzeni miejskiej, sprzeczności - między tym, jak widzą siebie osoby starsze oraz jak postrzegani są przez społeczność. 

Wybrane konteksty i badawcze: Wspólny projekt, realizowany zarówno w Belgradzie, jak i Krakowie, bazuje na etnografii przestrzeni miejskich. W ramach szerszego tematu, studenci z Belgradu i Krakowa (we wspólnych „małych” grupach badawczych) będą przyglądać się praktykom osób starszych w przestrzeni miejskiej, procesom ich integracji i wykluczenia. Kontekstem badawczym będzie też wspólne prowadzenie badań i współpraca studentów etnologii i antropologii z Krakowa i Belgradu. Istotnym zadaniem każdej z osób będzie prowadzenia dziennika terenowego, w którym ujęte – obok obserwacji, osobistych doznań i pozycjonowania w terenie, kwestii dotyczących teorii oraz metod – będą także uwagi i zapisy na temat wspólnie prowadzonych badań – współpraca oraz wzajemność, ale także i „konflikty” czy problemy.

Metody: Obserwacja uczestnicząca, obserwacja uczestnictwa, pogłębione wywiady i nieformalne rozmowy, wsparte analizą dyskursu publicznego oraz metody partycypacyjne i dokumentacja fotograficzna/filmowa.

**

Wietnam

Temat: Hanoi. Wokół antropologii turystyki
Prowadząca: dr Anna Romanowicz
Miejsce: Haoi, Wietnam 
Termin: 03.05.2019 – 15.05.2020 (12 dni). Uwaga: w zależności od cen biletów lotniczych termin ćwiczeń może ulec zmianie.
Limit miejsc: 6 osób

Opis: Hanoi, stolica Wietnamu, jest uważana za centrum ekonomiczne, kulturalne i edukacyjne. Miasto co roku przyciąga też miliony turystów – w 2018 roku Hanoi odwiedziło 28 milionów osób[1]. Według TripAdvisor „stolica Wietnamu postarzała się, zachowując swój urok — nadal istnieje tu Stara Dzielnica, zabytki i architektura kolonialna, a jednocześnie można znaleźć nowoczesne obiekty”[2]. Celem tego krótkiego opisu jest wzbudzenie zainteresowania turystów, ale wskazuje on także na ważną kwestię dotyczącą samej turystyki czy tzw. miejsc turystycznych – nie można ich analizować w oderwaniu od procesów historycznych, społecznych, politycznych czy ekonomicznych. Celem ćwiczeń terenowych w Hanoi będzie przede wszystkim problematyzacja turystyki w kontekście lokalnym i globalnym. Zadaniem studentów będzie opracowanie i rozpoczęcie własnego projektu badawczego w zakresie antropologii turystyki. Inspiracją mogą okazać się takie zagadnienia jak:
- „Wschód” i „Zachód” w wyobrażeniach i praktyce turystycznej;
- podróżowanie jako sposób zdobywania kapitału kulturowego;
- znaczenia i formy podróżowania we współczesnym świecie;
- turystyka a post-turystyka, czyli tzw. „świadome podróżowanie”;
- antropologia jako forma turystyki;
- znaczenie turystyki w międzynarodowym podziale pracy;
- znaczenie turystyki w zwalczaniu biedy;
- istnieje także możliwość zaproponowania własnego tematu badawczego.

Zaliczenie: Oceniana będzie przede wszystkim umiejętność prowadzenia badań terenowych (ze szczególnym uwzględnieniem obserwacji uczestniczącej) i problematyzacji tematu. W celu sprawdzenia rezultatów ćwiczeń terenowych studenci będą zobowiązani:
a. na bieżąco prowadzić notatki terenowe (konsultowane w trakcie ćwiczeń i po ich zakończeniu);
b. przygotować krótki post na Fb opisujący ich badania (wraz z odpowiednim zdjęciem);
c. po powrocie przygotować raport z ćwiczeń terenowych, według wzoru podanego przez prowadzącą zajęcia.

UWAGA! Zapoznanie się z wybraną literaturą przedmiotu przed wyjazdem jest obowiązkowe. W trakcie ćwiczeń terenowych studenci będą uczestniczyć w spotkaniach dyskusyjnych. Po powrocie z badań można będzie skorzystać z konsultacji dotyczących opracowywania zebranego materiału.

Inne informacje organizacyjne: Studenci będą musieli we własnym zakresie zapoznać się z informacjami dotyczącymi zalecanych szczepień, wiz i innych kwestii związanych z podróżą do Wietnamu. Przed przystąpieniem do rozmowy kwalifikacyjnej szczególnie zalecane jest zapoznanie się z informacjami na stronie MSZ Uczestnicy zajęć będą zobowiązani do posiadania ważnej wizy i paszportu. Ostateczna decyzja będzie uzależniona od studenta. Zainteresowani mogą nabyć dodatkowe ubezpieczenie (podstawowe jest zapewnione w ramach UJ).

Koszty: UJ zapewnia środki na pokrycie kosztów dojazdu na ćwiczenia terenowe, a także noclegi. Pozostałe wydatki (wizy, pożywienie, szczepienia czy rzeczy osobiste) będą musiały być pokryte przez uczestników zajęć.

Rekrutacja: Na zajęcia obowiązują zapisy w sekretariacie (do 12 listopada, w godzinach pracy sekretariatu). Następnie zostanie przeprowadzona rozmowa kwalifikacyjna (13 listopada, godzina 16). Będzie ona dotyczyła zainteresowań badawczych kandydatów, a także sprawdzała umiejętność komunikowania się w języku angielskim. Ostateczna decyzja o zakwalifikowaniu na ćwiczenia terenowe będzie również podjęta w oparciu o dotychczasowe osiągnięcia na studiach. Lista zakwalifikowanych uczestników zostanie ogłoszona do 14 listopada.

[1]VietnamBriefing, https://www.vietnam-briefing.com/news/vietnams-tourism-industry-continues-growth-2018.html/, dostęp 1.11.2019.
[2]TripAdvisor, https://pl.tripadvisor.com/Tourism-g293924-Hanoi-Vacations.html, dostęp 1.11.2019.

**

Ukraina

Prowadzący: prof. dr hab. Zbigniew Libera
Miejsce: Ukraina
Termin: lipiec 2020 r.
Limit osób: 10 osób
Informacje ogólne: ważny paszport.