Scenariusze końca: zmierzch, schyłek, kres

Rozważania Kermode'a zawarte w jego gęstej i wielowątkowej książce "The Sense of Ending: studies in the Theory of Fiction" stały się punktem wyjścia seminarium (zorganizowanego w roku akademickim 2012/13 przez dr hab. Dariusza Czaję, kierownika Zakładu Teorii i Antropologii Kultury) poświęconego relacji pomiędzy różnymi wizjami czasu a szeroko pojętą myślą apokaliptyczną. W istocie, poczucie jakiegoś "końca", jakiegoś "wyczerpania", jakiegoś "schyłku", jakiegoś "zmierzchu" dotychczasowej formacji duchowej zachodniej kultury – jest bodaj wszechobecne. Obca nam jest wszakże gorączka apokaliptyczna właściwa kulturze popularnej, jak i ludowa eschatologia, wypatrująca niecierpliwie znaków "czasów ostatnich". Zadanie, które sobie stawiamy nie ma nic wspólnego z futurologią; nie jest emocjonalnej, ale dyskursywnej natury.

Biorąc na warsztat kilka ważnych tekstów (i filmów) świata zachodniego zastanawialiśmy się nad tym, w jaki sposób można dzisiaj mówić o rozmaitych "scenariuszach końca". Jakim przesunięciom semantycznym uległa dzisiaj klasyczna myśl eschatologiczna proweniencji religijnej (judaizm, chrześcijaństwo). Jakie są wykładnie pojęć greckich chronos i kairos – tak istotnych dla kształtowania się wizji czasu w świecie zachodnim. Jakim refrakcjom poddana została kategoria "czasu mesjańskiego". W jaki sposób czas i historia funkcjonują w dzisiejszym doświadczeniu. Najogólniej: chcemy zastanowić czy (i jak) fikcje literackie i filmowe pomagają nam w ich pojmowaniu.

Każde seminarium miało za przedmiot jeden tytuł (książka, esej, wiersz, film, dramat). Prezentowane utwory traktowano jako punkty ośrodkowe, wokół których toczyła się rozmowa. Wśród zaproszonych prelegentów i gości na seminarium pojawiali się czołowi humaniści z różnych ośrodków akademickich: dr Magda Heydel (UJ), prof. Wiesław Juszczak (PAN), dr Adam Lipszyc (UW), prof. Ryszard Mirek (UP), Jakub Momro (PAN), prof. Kazimierz Mrówka (UP), prof. Stanisław Obirek (UŁ), prof. Paweł Próchniak (KUL), dr Roma Sendyka (UJ), dr Łukasz Tischner (UJ).

dr hab. Dariusz Czaja
mgr Łukasz Sochacki