Pejzaże miasta: topografie i palimpsesty

W roku akademickim 2014/15 seminarium doktoranckie z antropologii wizualnej poświęcone będzie przestrzeniom miasta. Co najmniej bowiem od dwóch stuleci obserwujemy rosnący proces urbanizacji, coraz więcej ludzi żyje w miastach i ta tendencja wciąż przybiera na sile. Miasta stają się przedmiotem namysłu nauki (od strony refleksji teoretycznej, jak również ujęć pragmatycznych), ale i ważnym tematem w sztuce. Jak pisał Roberto Salvadori: "Tryumf homo urbans. Centralne miejsce miasta w globalnym rozwoju świata. Bezsporny prymat urbanistyki i architektury w geografii epoki i panoramie kulturalnej". W naszych spotkaniach chcemy zaprezentować antropologiczną (w najszerszym rozumieniu) refleksję nad miastem. Unikać jednak będziemy ogólnych rozważań, każdy z wykładów poświęcony będzie tylko jednemu miastu (Rzym, Lizbona, Buenos Aires, ale także te o mniejszej skali oddziaływania). Taka mikrologiczna perspektywa stworzy możliwość wnikliwego oglądu wybranej przestrzeni miejskiej a jednocześnie zarysuje wiarygodną empiryczną płaszczyznę do uwag ogólniejszej natury. Wykłady prowadzone będą z różnych perspektyw: etnograficznej, historycznej, kulturoznawczej, urbanistycznej, literaturoznawczej. Zależy nam, by przyjrzeć się miastu od różnych stron: genealogii (mity założycielskie), morfologii (nieoczekiwana zmiana miejsc w urbanistycznej tektonice), ideologii (nowe znaczenia wpisane w stare dekoracje), ikonologii (obrazy miasta w filmie), toponomastyki (znaczące nazwy w miejskiej przestrzeni).

Podobnie jak w latach poprzednich utrzymany będzie stały rytm - jedno seminarium w miesiącu (zazwyczaj w trzeci wtorek miesiąca, o godzinie 18.30, choć nie wykluczamy doraźnych zmian terminu).

Pierwsze spotkanie

dr hab. Dariusz Czaja
Roma aeterna? Ekstazy i elegie

Przez wiele stuleci dla wyobraźni zachodniej Rzym był miastem paradygmatycznym. Był miastem i światem w pomniejszeniu. Był niekwestionowanym centrum świata, stanowił niedościgły wzór dla powstających jego imitacji ("drugi Rzym" etc.), wszystkie drogi nieuchronnie "prowadziły do Rzymu". Ale to śpiew przeszłości. Czym dzisiaj jest Rzym, jakie znaczenia generuje? Jakie jest jego życie po życiu? A jeśli dalej traktować Rzym jako ekstrakt współczesności, to jaki obraz "naszego świata" z lektury tego miasta się wyłania? Odpowiedzi poszukiwać będziemy w refleksji eseistycznej i obrazie filmowym.

4 listopada 2014, 18.30, IEiAK UJ (ul. Gołębia 9), sala 20

Drugie spotkanie

dr Michał Wiśniewski *
Nowy Jork - stolica świata

Nowy Jork - stolica świata drugiej połowy XX w., urbanistyczny rejestr amerykańskiego pragmatyzmu oraz świadek spektakularnego rozwoju architektury modernistycznej. Od czasów ustanowienia pierwszego stałego połączenia morskiego pomiędzy USA i Europą na początku XIX w. a współczesnością w Nowym Jorku zaobserwować można bezustanny wzrost, którego zachłanną naturę Rem Koolhaas określił mianem skostniałego chaosu. Pod pozorem stałości monumentalnych fasad kryje się tutaj nieustający ruch i zabójcza rywalizacja. Tematem spotkania będzie historia rozwoju Nowego Jorku połączona z omówieniem najważniejszych tekstów, które poprzez analizę przestrzeni tego jednego miasta odkrywały naturę współczesnej metropolii.

* dr Michał Wiśniewski - absolwent historii sztuki i architektury, interesuje się związkami architektury nowoczesnej i polityki. Pracownik Międzynarodowego Centrum Kultury i Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie. Stypendysta Fulbrighta. Członek zarządu fundacji Instytut Architektury.

25 listopada 2014, 18.30, IEiAK UJ (ul. Gołębia 9), sala 20

Trzecie spotkanie

Zuzanna Radzik *
Zawłaszczanie Świętego Miasta: Jerozolima i trzy religie

Święte miejsca budowane jedne na drugich lub w opozycji wobec siebie. Celowo zaniedbywane, by pokazać klęskę innej religii. Jerozolima to miasto o ogromnym symbolicznym ciężarze dla judaizmu, islamu i chrześcijaństwa, w którym przestrzeń jest zawłaszczana przez religie. Te same miejsca i zyskują nowe religijne znaczenie. Najlepszym przykładem takiego zagarnięcia znaczenia i przestrzeni Jerozolimy jest teologia chrześcijańska i wytworzona przez chrześcijan topografia, na którą składają się kościoły, drogi, ogrody… właściwie cała stara Jerozolima. W miejscu styków tej chrześcijańskiej mapy z przestrzeniami ważnymi dla judaizmu i islamu pojawiają się napięcia. Żeby się temu przyjrzeć posłużymy się mapami, zdjęciami i starożytnymi tekstami chrześcijańskimi.

* Zuzanna Radzik - teolożka, absolwentka Papieskiego Wydziału Teologicznego "Bobolanum" w Warszawie i Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie. Naukowo zajmuje się relacjami chrześcijańsko-żydowskim i katolickim feminizmem.

16 grudnia 2014, 18.30, IEiAK UJ (ul. Gołębia 9), sala 20

Czwarte spotkanie

dr Krystian Darmach *
Legenda Lizbony

Imperium słońca. Stolica tęsknoty. Miasto początku i końca świata. Magnetyczne pole kulturowych oddziaływań. Historii, przestrzeni i czasu, nostalgii i architektury, oceanu, potraw, smaków, zapachów i przede wszystkim ludzi, którzy tworzą barwną galerię „typowych" dla Lizbony postaci: Babcia Alfamy, Parkowy Dziadek, Kobieta z Cabo Verde, Kelner Pastelarii, Handlarz Rupieci, Turysta Angielski Pacjent, Globalny Imprezowicz z Bairro Alto, Śpiewak Pieśni Fado i wiele innych… Moja opowieść będzie raportem z poszukiwań ukrytych relacji między ulicą, katedrą, kawą, mieszkańcem, włóczęgą, literaturą i pogodą; relacji, które tworzą swoistą mapę, dla której staram się stworzyć własną (nie tylko antropologiczną) legendę.

* Krystian Darmach - absolwent Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Łódzkiego. W 2012 roku obronił pracę doktorską Lizbońska Pastelaria: antropolog jako uczestniczący obserwator obcej kultury (studium metodologiczne). Zainteresowania badawcze: metodologiczne zagadnienia antropologii, antropologia współczesności, narratywizm, performatyka, kultura lusofońska.

20 stycznia 2015, 18.30, IEiAK UJ (ul. Gołębia 9), sala 20

Piąte spotkanie

dr Tomasz Szerszeń *
Paryż - stolica znaków

"Spośród wszystkich książek napisanych ręką człowieka, Paryż jest tą najbardziej interesującą", pisał w połowie XIX wieku Alphonse Esquiros. Czy ta wizja Paryża jako "stolicy znaków" pozostaje nadal aktualna? Jaki jest jego fotograficzny obraz? I jak w tym kontekście umiejscowić odczytania miasta dokonywane w kręgu surrealistów i, przede wszystkim, żyjących tam antropologów?

* Tomasz Szerszeń - antropolog kultury, fotograf. Adiunkt w Instytucie Sztuki PAN, członek redakcji kwartalników "Konteksty" i "Widok. Teorie i praktyki kultury wizualnej". Publikował w "Literaturze na Świecie", "Kontekstach", "Widoku", "Res Publice Nowej", "Kwartalniku Filmowym", a także w antologiach Inne przestrzenie, inne miejsca (Wołowiec 2013), Przekleństwa wyobraźni (Kraków 2010) czy Każda myśl ma przyszłość, ale przeszłość się ciągle wymyka (Łódź 2015). Jest autorem książki Podróżnicy bez mapy i paszportu (Gdańsk 2015). Swoje projekty artystyczne pokazywał na wystawach m.in. w Fundacji Archeologia Fotografii i Galerii Asymetria w Warszawie, Muzeum Sztuki w Łodzi, Nowym Teatrze w Warszawie, Muzeum Mickiewicza w Stambule, a także na Paris Photo w Paryżu.

10 marca 2015, 18:30, IEiAK UJ (ul. Gołębia 9), sala 20

Szóste spotkanie

dr Izolda Topp *
Petersburg: miasto i simulacrum

"Najbardziej wymyślone miasto na świecie" (jak pisał o Petersburgu Dostojewski) nie musi być iluzją , chimerą, scenografią marzenia. A naśladowanie kopią, która w zwielokrotnieniu szuka swego potwierdzenia. To Petersburg pochłania i zastępuje rzeczywistość, więc może zamiast poszukiwać w nim Rosji czy Europy, pogodzić się z tym, że ich nie ma… I odnaleźć mikroświaty petersburskich podwórek i zaułków, w których trwa, odnawia się i ginie przeszłość przemianowywanego miasta.

* Izolda Topp - kulturoznawca, kierownik specjalności "Kultura i wizerunek regionu" w Instytucie Kulturoznawstwa Uniwersytetu Wrocławskiego, zajmuje się problematyką symbolu i jego funkcjonowania w kulturze współczesnej, przemianami kulturowych krajobrazów oraz kulturowym wymiarem religii. W roku 2014 wydała książkę "Słowa niemodne? Kultura - symbol - tradycja".

14 kwietnia 2015, 18:30, IEiAK UJ (ul. Gołębia 9), sala 20

Siódme spotkanie

dr hab. Magda Heydel *
Widoki Londynu

O Londynie nie da się powiedzieć nic. Na Londyn trzeba spojrzeć pod kątem i przez pryzmat. I dlatego też proponujemy szczególną lekturę spojrzeń na to miasto. Będzie to nie tyle analiza londyńskich przestrzeni, ile raczej próba uchwycenia sposobów ich postrzegania i metod zapisu w tekstach literackich (Joseph  Conrad, T. S. Eliot, i - szczególnie - Virginia Woolf).

* Magda Heydel - zajmuje się przekładoznawstwem i komparatystyką literacka i kulturową. Kieruje Podyplomowymi Studiami dla Tłumaczy Literatu­ry UJ. Redaktor naczelna pisma "Przekładaniec". Opubliko­wała m.in. monografie Obecność T.S. Eliota w literaturze polskiej (2003) i Gorliwość tłumacza. Przekład poetycki w twórczo­ści Czesława Miłosza (2013). Wraz z Piotrem Bukowskim opracowała antologie Współczesne teorie przekładu (2009) oraz Polska myśl przekładoznawcza (2013). Nagradzana tłumaczka litera­tury języka angielskiego, m.in. Josepha Conrada, Seamusa Heaneya, T.S. Eliota, Teda Hughesa i Virginii Woolf. Edytorka przekładów, m.in. Czesława Miłosza.

28 kwietnia 2015, 18:30, IEiAK UJ (ul. Gołębia 9), sala 20

Ósme spotkanie

dr Piotr Jakub Fereński *
Wiener Melange

Pejzaż kulturowy Wiednia to oczywiście Stephansdom, Hofburg, Habsburgowie, Straussowie, Dunaj, Gustav Klimt, Freud, Wittgenstein, Kahlenberg, Cafe Melange. Jednak to, co dla obrazu austriackiej stolicy równie ważne, jest ciągle skrywane pod warstwami owej wielkiej historii państwa, jego władców, bohaterów, kościoła katolickiego, świata nauki i sztuki. Jest ukryte także w dosłownym sensie - pod brukiem ulic i placów, w kryptach, kanałach, piwnicach. Wiedeń to dziwna mieszanka życia i śmierci, tego co świadome i co spychane do nieświadomości, zabawy, powagi i lęków. Na miasto spojrzymy oczami twórców zaliczanych do grona tzw. Nestbeschmutzer, czyli "kalających własne gniazdo". Mistrzem w dążeniach demaskatorskich i odsłanianiu głębszych pokładów wiedeńskiej duszy był oczywiście Thomas Bernhard. Znalazł on jednak świetnych kontynuatorów, takich chociażby, jak Elfriede Jelinek czy Gerhard Roth. Postaci i zdarzenia ukazywane w dziełach tych pisarzy naruszają właściwie wszystko, co dla Austriaków ważne, święte...

* Piotr Jakub Fereński - historyk idei i kulturoznawca, adiunkt w Instytucie Kulturoznawstwa Uniwersytetu Wrocławskiego, autor i redaktor kilku książek, między innymi pracy "O pochodzeniu idei relatywizmu w amerykańskiej antropologii kulturowej", a także licznych publikacji na temat filozofii nauki i języka, problematyki aksjologicznej, sztuki. Redaguje internetowe czasopismo "k-h-g", dotyczące kultury i globalizacji, współpracuje także z pismem artystycznym "Format". Obecnie zajmuje się procesami społeczno-kulturowymi zachodzącymi we współczesnych miastach oraz związkami obrazów, pamięci i tożsamości w ramach badań nad kulturą wizualną.

26 maja 2015, 18:30, IEiAK UJ (ul. Gołębia 9) sala 20

Dziewiąte spotkanie

dr Magdalena Barbaruk *
Buenos Aires - czarny portret

W Argentynie prawie wszyscy mieszkają dziś w miastach. Wyglądające z lotu ptaka jak gigantyczna szachownica Buenos Aires zamieszkuje 13 milionów ludzi. Powstanie Buenos Aires jest wynikiem długotrwałej walki z naturą, którą toczyli najpierw konkwistadorzy a potem "oświeceni" Argentyńczycy. Walkę tę w końcu udało się wygrać i mówi się, że Buenos Aires jest jednym z miast poprzez które cywilizacja odniosła najbardziej spektakularny sukces. Wiele o Buenos Aires mówi lektura urbanistyczna (jego sercem staje się wtedy cmentarz Recoleta). Ale dopiero zejście w głąb jej niedawnej historii pozwala nakreślić jej kulturową topografię. Celem wystąpienia będzie nakreślenie mapy stolicy Argentyny, której kontury i najważniejsze punkty są konsekwencją ujawnianego tam zła i przemocy. Będą to "pejzaże metropolii śmierci", by posłużyć się tytułem książki O. Dov Kulki. Warstwami jej rzeczywistości są porządki "zmierzchowe" i "nocne" (E. Sabato). Jakie doświadczenie topograficzne ma ktoś żyjący w pobliżu obozu ESMA, w którym podczas "brudnej wojny" torturowano i zabijano przeciwników politycznych junty? Co o Buenos Aires mówi fakt, że argentyński futbol związany jest z "kulturą aguante", a tutejsze barras bravas są najokrutniejsze na świecie? Jak doświadczają miasta kobiety? Czy nie lepiej Buenos Aires nazywać "miastem grobów" niż "Paryżem Południa"?

* Magdalena Barbaruk - kulturoznawczyni, autorka rozprawy doktorskiej "Aksjotyczne przestrzenie donkichotyzmu: postać Don Kichota we współczesnej refleksji humanistycznej" (Uniwersytet Wrocławski, 2012). Publikowała w "Kontekstach", "Przeglądzie Kulturoznawczym", "Kulturze Współczesnej", "Pracach Kulturoznawczych", "Historyce", "Dwutygodniku", "Kulturze-Historii-Globalizacji". W latach 2012-2014 w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Jagiellońskiego realizowała dwuletni staż podoktorski Narodowego Centrum Nauki (projekt badawczy "La Mancha jako ziemia literatury - kulturowy status tras literackich"), który zaowocował filmem "Błędne mapy" (reż. Szymon Uliasz) oraz konferencją "Itineraria literackie" (29-30.09.2014). Obecnie pracuje w Instytucie Kulturoznawstwa Uniwersytetu Wrocławskiego.

9 czerwca 2015, 18:30, IEiAK UJ (ul. Gołębia 9) sala 20