Nadmiar widzialnego: obraz(y) w kulturze

Ogłoszony ponad dwadzieścia lat temu przez Williama J. Thomasa Mitchella zwrot piktorialny (the pictorial turn) przyjmowany jest dzisiaj w szeroko rozumianych studiach nad kulturą jako trzeźwa oczywistość. Świat współczesny jest rozległą przestrzenią wypełnioną obrazami różnego typu. Dawno też rozpoznano charakterystyczne dla świata ponowoczesnego zjawisko eskalacji, hipertrofii obrazów. Mówimy o szczególnej sile, jaką wywierają obrazy, o osobliwej władzy obrazów, o kształtowaniu wizji świata poprzez obrazy. Odpowiedzią na ten stan rzeczy było proklamowanie w humanistyce osobnej dyscypliny zajmującej się studiami nad wizualnością (najczęściej mówi się dzisiaj o visual studies, visual culture studies, antropologii obrazu).

Po dobrze przyjętych seminariach z lat poprzednich (Antropologia współczesności - nowe konteksty, Klasyka antropologiczna - nowe spojrzenia, Scenariusze końca - zmierzch, schyłek, kres) proponujemy w tym roku przyjrzeć się bliżej szeroko pojętej i wielokształtnej sferze współczesnej wizualności. Intrygujący i dający do myślenia tytuł zapożyczyliśmy z inspirującej książki Edouardo Pontremolego, poświęconej fenomenologii obrazu fotograficznego. Poszczególne wykłady obejmować będą rozległe spektrum zagadnień: od anatomii i semantyki obrazu filmowego i fotograficznego do kulturowych "konstrukcji spojrzenia" w różnych jego uwikłaniach problemowych.

Każde seminarium ma za przedmiot jeden problem. Prezentowane wykłady traktowane będą jako punkty ośrodkowe, wokół których następnie toczyć się będzie dyskusja. Wykład każdego z zaproszonych gości będzie trwać około godziny, a po krótkiej przerwie zaprosimy wszystkich do dyskusji – już bez ograniczeń czasowych.

Dziewiąte spotkanie

mgr Beata Kopacka "Obrazy poklatkowe: zoo w sieci spojrzeń"

Wokół ogrodów zoologicznych narosło wiele, głównie etycznych, kontrowersji. Stereotypowo zoo określamy jako miejsce "gromadzenia" zwierząt. Z antropologicznego punktu widzenia ogród zoologiczny można określić jako złożoną sieć znaczeń. Jednak zbyt często umyka nam fakt, że jest to przede wszystkim miejsce, w którym patrzymy na zwierzęta. W swoim wystąpieniu, wychodząc od tego pytania, po raz pierwszy postawionego przez Johna Bergera, chciałabym uczynić zoo "laboratorium widzialności".

R. Malamud, Zoo Spectatorship, in: The Animals Reader: The Essential Classic and Contemporary Writings, ed. L. Kalof, A. Fitzgerald, New York 2007

J. Berger, Po cóż patrzeć na zwierzęta?, w: J. Berger, O patrzeniu, Warszawa 1999

17 czerwca 2014, 18:30-21:00, IEiAK UJ (ul. Gołębia 9), sala 20

Ósme spotkanie

mgr Szymon Uliasz "Improwizacja muzyczna jako doświadczenie wewnętrzne: szkic audiowizualny"

Podczas seminarium spróbuję podjąć temat "procesu twórczego" na przykładzie muzyki improwizowanej. Materiał empiryczny stanowić będą zarejestrowane fragmenty rozmów i koncertów przedstawicieli współczesnej sceny improwizowanej oraz jej okolic (przede wszystkim twórczość Mikołaja Trzaski w różnych konfiguracjach: duet z Rafałem Mazurem, trio Shofar, Resonance Ensamble, Inner Ear). Punktem wyjścia będzie pytanie, które zawdzięczam Cliffordowi Geertzowi, jednak akcent ze słowa zostanie przeniesiony na ekspresję muzyczną: Jak muzyka przystaje do świata i jak łączy się z doświadczeniem?

Fundamentalna rola instynktu, który zastępuje wolę oraz dążenie do osiągnięcia jak największej intensywności stanowią żywą inspirację dla improwizatorów, co przywołuje na myśl pytanie, jakie zadawał sobie Francis Bacon podczas pracy nad obrazem: Jak mogę ten obraz uczynić bardziej bezpośrednio realnym dla samego siebie?

D. Bailey, Swobodna improwizacja w: Kultura dźwięku: teksty o muzyce nowoczesnej, red. Ch. Cox, D.  Warner, wyd. słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2010.

D. Sylwester, Rozmowy z Francisem Baconem: brutalność faktu, przeł. M. Wasilewski, wyd. Zysk i S-ka, Pozań, 1997.

J. Cage, Przeludnienie i sztuka, przeł. A. Sosnowski, wyd. Biuro Literackie, Wrocław 2012.

27 maja 2014, 18:30-21:00, IEiAK UJ (ul. Gołębia 9), sala 20

Siódme spotkanie

mgr Hubert Francuz "Kontakt wzrokowy"

Przedmiotem wystąpienia będą zdjęcia stanowiące fragment kolekcji ponad 2500 szklanych negatywów znalezionych kilka lat temu na strychu jednej z lubelskich kamienic. Portrety grupowe i indywidualne, ujęcia miasta, wnętrza mieszkań, migawkowe kadry zaludnione przez przypadkowe osoby, składają się na intrygujący zbiór, o którym wiadomo niewiele ponad to, że bez wątpienia pochodzi sprzed II wojny światowej. Zetknięcie z nim i otaczającymi go wątpliwościami wydaje się odsyłać wprost do rozpoznań Rolada Barthesa z jego słynnej książki Światło obrazu: uwagi o fotografii:

"A oto moje pierwsze odkrycie. To, co fotografia powiela w nieskończoność, nastąpiło tylko jeden raz; powtarza więc mechanicznie to, co już nigdy nie będzie się mogło egzystencjalnie powtórzyć."

Wychodząc od momentu odkrycia klisz na lubelskim strychu i nadania im statusu znaleziska, a co za tym idzie – dokumentu, będę chciał pokazać, w jaki sposób można oglądać i opisywać te zdjęcia przy pomocy języka antropologii wizualnej oraz dlaczego przypadkowość obrazu może decydować o jego sile.

Stefania Gurdowa: klisze przechowuje się, Fundacja Imago Mundi, Muzeum Etnograficzne im. Seweryna Udzieli w Krakowie, Wydawnictwo Czysty Warsztat, Kraków 2008.

R. Barthes, Światło obrazu: uwagi o fotografii, przeł. J. Trznadel, Warszawa 2008.

29 kwietnia 2014, 18:30-21:00, IEiAK UJ (ul. Gołębia 9), sala 20

Szóste spotkanie

dr Magdalena Barbaruk "Niewidzialny krajobraz"

Inspiracją do zaproponowanego tematu seminarium jest dyskutowana od lat 80. ubiegłego wieku teza o „śmierci krajobrazu". Czego w istocie dotyczą formułowane z różnych perspektyw elegijne diagnozy? Sposobność do rozważenia tego problemu daje wyrażane dość powszechne przekonanie, że niewiele już zostało ze słynnego cervantesowskiego krajobrazu. Czy obserwowalne zmiany zachodzące w La Manchy (zabudowywanie równiny, ginięcie wiatraków etc.) to zmiany krajobrazu kulturowego? Jak określać trwałość/zmienność krajobrazu? Wreszcie: czy krajobraz jest widzialny czy niewidzialny?

Podczas seminarium zaprezentowany zostanie zarejestrowany w La Manchy materiał badawczy. Na jego przykładzie rozważane będą podstawowe zagadnienie teoretyczne dotyczące krajobrazu (głównie dotyczące jego statusu bytowego), możliwości ujmowania go w kontekście kultury. Będzie to też próba przybliżenia swoistości perspektywy kulturoznawczej, w której kulturę rozumie się wąsko, jako sposoby życia podług wartości. Perspektywa ta wydaje się bowiem szczególnie przydatna do refleksji nad swoistością pejzaży literackich.

S. Pietraszko, Krajobraz i kultura, (w:) Studia o kulturze, Wrocław 1992, s. 106-112 (także: Kultura. Studia teoretyczne i metodologiczne, Wrocław 2012, s. 137-145)

25 marca 2014, 18:30-21:00, IEiAK UJ (ul. Gołębia 9), sala 20

Piąte spotkanie

Aleksandra Janus "Widzialność pamięci | widzialność historii: strategie upamiętniania"

W drugiej połowie wieku XX rozpoczął się trwający do dziś proces, który Paul Williams nazywa "globalnym pędem do upamiętnienia okrucieństw". Obok tradycyjnych pomników i muzeów, pojawiły się nowego typu obiekty i instalacje, znakujące takie miejsca i upamiętniające takie wydarzenia, które określić możemy jako graniczne. Są to przestrzenie powołane do tego, by opowiadać o przeszłości, o której z wielu powodów pamięta się niechętnie. Wskazują one na dziedzictwo, które nie zawsze w prosty sposób może zostać wykorzystane do budowania i umacniania zbiorowej tożsamości. Począwszy od drugiej połowy XX wieku zmieniają się także strategie estetyczne związane z upamiętnianiem "trudnego dziedzictwa" (ang. difficult heritage). Wystąpienie poświęcone będzie analizie tych przemian oraz sposobów, w jaki wpływają one zarówno na otaczającą nas przestrzeń, jak i na sposób, w jaki budujemy swoje relacje z przeszłością.

F. Ankersmit, Żałoba i melancholia, [w:] tegoż, Narracja, reprezentacja, doświadczenie, Kraków 2004.
S. McDonald, Difficult heritage. Negotiating the Nazi Past in Nuremberg and Beyond, Londyn 2009.
P. Williams, Memorial Museums, Oxford 2007.

25 lutego 2014, 18:30-21:00, IEiAK UJ (ul. Gołębia 9), sala 20

Czwarte spotkanie

Tomasz Szerszeń "Obrazy katastrofy: Angela Ricci Lucchi, Yervant Gianikian i Sophie Ristelhueber"

Czy obrazy mogą wyrazić cierpienie świata? Czy sztuka może być (czy bywa) rodzajem wizualnej antropologii opisującej nasze-bycie-tu jako swoistą Weltkatastrophe?

Angela Ricci Lucchi i Yervant Gianikian od lat pracują z rzadkimi archiwalnymi materiałami z okresu początków kina, tworząc filmowe eseje, których tematyka oscyluje wokół I Wojny Światowej, pogromu Ormian, kolonializmu i narodzin faszyzmu – to rodzaj filmowej genealogii XX wieku. Interesującym kontekstem dla ich twórczości są cykle fotograficzne francuskiej fotografki Sophie Ristelhueber, od lat przemierzającej świat w poszukiwaniu śladów wojennych zniszczeń i tworzącej rodzaj atlasu współczesnych ruin.

21 stycznia 2014, 18:30-21:00, IEiAK UJ (ul. Gołębia 9), sala 20

Trzecie spotkanie

Prof. dr hab. Wojciech Bałus "Dotykanie wzrokiem: koncepcje widzenia w klasycznej historii sztuki"

Historia sztuki ukształtowała się jako samodzielna dyscyplina około roku 1900. Koncentrowała się na badaniu formy (stylu) dzieła sztuki. Na te potrzeby stworzyła rozbudowany aparat analityczny, oparty na teoriach widzenia. U najważniejszych przestawicieli (Heinricha Wölfflina, Aloisa Riegla i – częściowo – Bernarda Berensona) podstawową rolę odgrywały kategorie „optyczności" i „haptyczności", przy czym obie odnosiły się do widzenia. Przedmiotem wykładu będzie rozważenie kwestii, na czym polegało widzenie dotykowe.

Adolf von Hildebrand, Problem formy w sztukach plastycznych, Warszawa 2012
Ryszard Kasperowicz, Berenson i mistrzowie odrodzenia, Kraków 2001
Ksawery Piwocki, Pierwsza nowoczesna teoria sztuki: poglądy Aloisa Riegla, Warszawa 1970
Heinrich Wölfflin, Podstawowe pojęcia historii sztuki, Wrocław 1962 [Gdańsk 2006]

17 grudnia 2013, 18:30-21:00, IEiAK UJ (ul. Gołębia 9), sala 20

Drugie spotkanie

Łukasz Zaremba "Ikonoklaści i ikonofile: przypadek Daniela Olbrychskiego i Nazistów"

Jak pisać o ikonoklazmie, by uniknąć ikonoklastycznego języka? (I jak uprawiać krytykę, która nie będzie z istoty ikonoklastyczna – obalająca fałszywe przekonania i łudzące wyobrażenia?). Jak pisać o ikonoklazmie, by uniknąć rozwiązującej wszystkie problemy metafizyki obrazu, który, jako obraz „potężny", kieruje tak na prawdę zachowaniami ikonoklasty, ale przecież także ikonofila? Odpowiedzi na te pytania można poszukiwać w świecie obrazów – sprawdzając, w jaki sposób one same (ani potężne, ani bezwolne i bierne) radzą sobie z wymierzonym w nie młotem.

W.J.T. Mitchell, Czego chcą obrazy?, przeł. Ł. Zaremba, Warszawa 2013
Bruno Latour, A Few Steps Toward the Anthropology of the Iconoclastic Gesture, "Science in Context" 1996 nr 1 (10), www.bruno-latour.fr/node/194
Bruno Latour, How to be Iconophilic in Art, Science and Religion, www.bruno-latour.fr/node/196
Hito Steyerl, In Defense of the Poor Image, "e-flux", www.e-flux.com/journal/in-defense-of-the-poor-image

19 listopada 2013, 18:00-21:00, IEiAK UJ (ul. Gołębia 9), sala 20

Pierwsze spotkanie

Dr hab. Dariusz Czaja "Fotografia i cienie: powrót aury"

Współczesna rozmowa o obrazie fotograficznym uwikłana jest w różnorodną sieć dyskursów: od semiologicznego, przez psychoanalityczny, po rozmaite ujęcia socjologizujące. Jednym z efektów tej "dyskursywnej przemocy" jest zanik fascynacji samym medium fotograficznym. W swoim wykładzie proponuję powrót do postawy "powtórnej naiwności" w spotkaniu z fotografiami. Przedmiotem analizy i interpretacji będą szklane negatywy autorstwa Stefanii Gurdowej: ich zagadkowa semantyka i metafizyczna aura.

J. Elkins, The object stares back: on the nature of seeing, New York 1996.
E. Pontremoli, Nadmiar widzialnego: fenomenologiczna interpretacja fotogeniczności, Gdańsk 2006.
B. Stiegler, Obrazy fotografii: album metafor fotograficznych, Kraków 2009.

29 października 2013, 18:00-21:00, IEiAK UJ (ul. Gołębia 9), sala 19