Aktualność Greków: antropologia antyku greckiego

Po dobrze przyjętych seminariach z lat poprzednich (Scenariusze końca: zmierzch, schyłek, kres, Nadmiar widzialnego: obraz(y) w kulturze, Pejzaże miasta: topografie i palimpsesty) proponujemy w tym roku przyjrzeć się bliżej greckiemu antykowi. Ten egzotyczny (być może) dla studentów antropologii temat wymaga paru słów usprawiedliwienia. Podejmując na seminarium "temat grecki" chcielibyśmy zwrócić uwagę na kilka kwestii. Po pierwsze: chcemy przypomnieć słabo uświadamiane dziś historyczne związki filologii klasycznej i antropologii kultury (mało kto chyba pamięta, że np. James Frazer był znawcą kultury greckiej). Po drugie: chcemy pokazać na konkretnych przykładach, że promieniowanie świata greckiego wciąż trwa - czy mamy tego świadomość czy nie; że "Ateny" kryptonimują katalog pewnych pytań i problemów, które nie uległy przedawnieniu w naszej "współczesności". Po trzecie: zagadnienia greckiej starożytności rozważać będziemy nie w trybie historycznym, ale właśnie antropologicznym, idąc za sugestiami Włodzimierza Lengauera i Lecha Trzcionkowskiego, redaktorów znakomitego kompendium Antropologia antyku greckiego, z którego zapożyczyliśmy podtytuł naszego seminarium. Przewodnikiem w naszych poszukiwaniach będą słowa Wystana Hugh Audena: "Nawet jeżeli się okazało, że niektóre pytania Greków były niewłaściwie postawione, a niektóre odpowiedzi były mylne, jest to sprawa nieistotna. Gdyby cywilizacja grecka nigdy nie istniała, moglibyśmy żyć w bojaźni bożej i dobrze traktować naszych bliźnich, moglibyśmy się zajmować sztuką i nawet nauczyć się budowy względnie prostych mechanizmów, jednak nigdy nie stalibyśmy się w pełni świadomi, to znaczy nigdy nie stalibyśmy się - na szczęście czy nie - w pełni ludźmi". Prawdziwym więc tematem seminarium odnoszącego się do martwej kultury starożytnych Greków będzie - paradoksalnie - żywa obecność doświadczenia greckiego w naszej współczesności.

Pierwsze spotkanie

Dr hab. Dariusz Czaja
Odkrycie "psyche"

Długą drogę przemierzyła psyche/ψυχή, by w filozofii Sokratesa i Platona stać się jednym z podstawowych pojęć greckiej antropologii. Pozorna "oczywistość" tego rozpoznania przysłania nam skutecznie uświadomienie sobie dziś wagi tej pojęciowej rewolucji. Przyglądając się temu przełomowemu wydarzeniu w świecie zachodniej kultury rzadko zdajemy sobie sprawę, że odkryciem tym grecka filozofia ufundowała nie tylko nową wizję człowieka, ale dostarczyła także głównych haseł do antropologicznego słownika. Postawione przez Greków pytania o naturę duszy, czy o jej związek z ciałem, wciąż uczestniczą w językowej grze. W kwestiach antropologicznych - wiemy o tym czy nie - jesteśmy spadkobiercami greckiego dziedzictwa, filozofia dalej mówi po grecku. Chciałbym pokazać, że sytuacja ta nie jest wcale epistemologicznie i aksjologicznie niewinna.

27 października 2015, 18:00, IEiAK UJ

Drugie spotkanie

Prof. dr hab. Wiesław Juszczak
Realność bogów - spojrzenie z oddali

"Kto nazywa bogów? Kto w rwącym czasie chwyta to, co trwa, i zatrzymuje je w słowie?" pytał Martin Heidegger. "Pytanie 'kto nazywa bogów?' nie jest pytaniem bezpiecznym w świecie rządzonym przez naukę" - pisał Wiesław Juszczak w Realności bogów - oryginalnym studium poświęconym, najogólniej rzecz ujmując, greckiej religijności i rozumieniu bóstwa w greckiej starożytności. Ta zupełnie wyjątkowa w polskiej humanistyce, wielowątkowa, wywrotowa i "niebezpieczna" książka opublikowana została 13 lat temu. Po latach chcemy powrócić wraz z profesorem do jej głównych założeń i zawartych w niej rozpoznań.

17 listopada 2015, 18:00, IEiAK UJ

Trzecie spotkanie

Dr hab. Paweł Kłoczowski
Platon i Homer - spór filozofii z poezją

Czy poezja ma być "służką" filozofii, czy odwrotnie - to filozofia ma "służyć" poezji? W wykładzie przywołuję najpierw oskarżenie Sokratesa z Narodzin tragedii Nietzschego a następnie rekonstruuję platońską obronę Sokratesa zawartą w dialogach Ion i Państwo.

15 grudnia 2015, 18:00, IEiAK UJ

Czwarte spotkanie

Dr hab. Lech Trzcionkowski
Mythos i logos w kulturze greckiej: od kultury pieśni do narodzin filozofii

Używając słów greckich ulegamy często złudzeniu, że otwierają przed nami drzwi do pojęć kultury antycznej, bezpośredni dostęp do źródeł rzeki, do której każdy z nas wchodzi u początku swej intelektualnej drogi. Równie złudne jest wyobrażenie o możliwości uporządkowania przemian kultury ludzkiej w zamknięte epoki albo wytyczenia dróg jej rozwoju. Narodziny myśli greckiej (czytaj: europejskiej) próbowano ująć jako przejście "od mitu do logosu". Mam nadzieję, że uważniejsza lektura, zarówno tekstów źródłowych, jak i współczesnych interpretacji, pozwoli nam podjąć na nowo pytanie o znaczenie tej formuły.

19 stycznia 2016, 18:00, IEiAK UJ

Piąte spotkanie

Dr hab. Wojciech Michera
Itaka jako punctum


Odyseja jest bez wątpienia traktatem o domu, za którym się tęskni i do którego powraca – o domu będącym źródłem podmiotowej tożsamości podróżnika. W narracji Homera jednak najciekawsze są ślady jednoczesnej obecności innej jeszcze struktury logicznej, sprzecznej z tą podstawową, jawną wykładnią: niepokojące symptomy działania siły odśrodkowej, destabilizującej topograficzne i podmiotowe centrum. Co ciekawe, ta sama źródłowa niestabilność wydaje się jawnym bądź skrytym tematem wielu innych greckiej mitów, w istotny sposób określającym też "kryzysową" dynamikę całej starożytnej myśli greckiej.

1 marca 2016, 18:00, IEiAK UJ

Szóste spotkanie

Dr hab. Marcin Trzęsiok
"Oedipus Rex" Igora Strawińskiego: mit grecki à la moderne

Oedpius Rex to opera-oratorium Igora Strawińskiego (1927) z librettem Jeana Cocteau przetłumaczonym na łacinę przez Jeana Danielou. Sięgając po grecką problematykę mitologiczną, Strawiński poruszał palące kwestie modernizmu: kryzys rozumu oświeceniowego, kres nowożytnego antropocentryzmu, pytania o porządek etyczny nadrzędny wobec umowy społecznej. Człowiek staje tu wobec sił, których przeniknąć nie zdoła, choć ich działaniu nieuchronnie podlega.

22 marca 2016, 18:00, IEiAK UJ

Siódme spotkanie

Dr hab. Marek Węcowski
Homer paradygmatyczny, czyli pytanie o wyjątkowość "Iliady" i "Odysei"

Niezależnie od naukowych sporów na temat genezy "Iliady" i "Odysei" trzeba stwierdzić, że już w starożytności te dwa utwory cieszyły się wyjątkowym prestiżem. Dla Greków kolejnych pokoleń Homer – właśnie jako twórca "Iliady" i "Odysei" – pozostawał "ojcem założycielem" ich kultury oraz twórcą ich paidei. Pytanie o przyczyny takiego statusu obu poematów pozostaje więc w mocy. Od dawna wiadomo, jak pouczające z tego punktu widzenia może być porównanie obu zachowanych do dzisiaj poematów Homera z ocalałymi urywkami zaginionej greckiej epiki z czasów archaicznych. To przecież na tle tych ostatnich "Iliada" i "Odyseja" utwierdziły swoją pozycję w greckiej kulturze. Badacze ostatnich dziesięcioleci porównanie takie przeprowadzali rozważając rozmaite techniczne aspekty poezji Homera. W moim wystąpieniu chciałbym w podobny sposób przyjrzeć się metodom, jakimi "Iliada" i "Odyseja" przekazują swojej publiczności elementy "nauki" wykraczającej poza bieg akcji samych utworów.

19 kwietnia 2016, 18:00, IEiAK UJ

Ósme spotkanie

Ireneusz Kania
Grek Kawafis

Rozmowa z jednym z najwybitniejszych żyjących polskich tłumaczy (przekładał teksty z kilkunastu języków, m. in. Eliadego, Benjamina, Ciorana, Kerenyi'ego, Cirlota, Gravesa) o aspektach językowych, historycznych i kulturowych pełnego przekładu wierszy Konstadinosa Kawafisa. Prowadzenie: Dariusz Czaja.

1 czerwca 2016, 18:00, IEiAK UJ