Mieczysław Gładysz (1903-1984)

Profesor nadzwyczajny, dyrektor muzeów w Gliwicach oraz w Bytomiu, kierownik Zakładu Etnografii Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN, przez 13 lat kierował Katedrą Etnografii Słowian (1960-1973).

Urodził się na Śląsku Opolskim. Już jako gimnazjalista i harcerz organizował akcje pomocowe dla powstańców śląskich, potem dołączył do VIII Batalionu Tarnogórskiego i walczył w III powstaniu. W 1920 roku został ranny w bitwie pod Wkrą podczas wojny polsko-bolszewickiej. Z frontu trafił do szkoły powszechnej w Orzegowie, potem w Katowicach, gdzie pracował jako nauczyciel. Regularnie wygłaszał pogadanki na temat Śląska w Polskim Radio oraz pisał historie dla dzieci i młodzieży.

Swoją przygodę z etnografią rozpoczął od strony praktycznej, pracując jako kolektor na Górnym Śląsku (osoba zbierająca eksponaty w terenie) w Dziale Etnograficznym Muzeum Śląskiego. Jednak już w 1929 roku zapisał się na Uniwersytet Jagielloński i rozpoczął naukę pod kierunkiem Kazimierza Moszyńskiego w Katedrze Etnografii Słowian, równocześnie studiował socjologię u Jana Stanisława Bystronia oraz filologię słowiańską pod opieką Kazimierza Nitscha.

Na okres międzywojenny przypadają pierwsze przeprowadzone przez niego badania, poświęcone kulturze ludowej oraz zdobnictwu na Górnym Śląsku, później także na Śląsku Opolskim. To właśnie ten region, ze szczególnym uwzględnieniem Beskidu Śląskiego stał się ukochanym terenem Gładysza, w którym prowadził wieloletnie badania, a później organizował także wyjazdy studenckie.

Jego kariera naukowa na Uniwersytecie Jagiellońskim rozwijała się w zawrotnym tempie - w 1947 obronił pracę magisterską Stan i potrzeby nauki polskiej na Śląsku w zakresie etnografii, w kilka miesięcy później uzyskał tytuł doktora za pracę Góralskie zdobnictwo drzewne na Śląsku, a 1949 uzyskał habilitację na podstawie rozprawy Zdobnictwo metalowe na Śląsku, które w pewnej mierze oparte były na jego nowatorskiej, eksperymentalnej metodzie badania psychiki i estetyki twórców ludowych. W 5 lat później, w 1954 otrzymał tytuł profesora nadzwyczajnego.

Jako wszechstronna osoba i urodzony badacz terenowy, Mieczysław Gładysz kierował zespołem redakcyjnym "Polskiego Atlasu Etnograficznego" oraz Zakładem Etnografii IHKM PAN w Krakowie. Równolegle prowadził wykłady monograficzne na UJ oraz UW poświęcone muzealnictwu oraz kulturze ludowej, organizował akcje inwentaryzacyjne budownictwa ludowego, opracował koncepcję programową skansenu w Chorzowie.

Gładysz był cenionym muzealnikiem, który zasiadał w licznych radach muzealnych oraz recenzował scenariusze wystaw i wydawnictwa, propagował wiedzę na ten temat. Od 1945 roku piastował stanowisko dyrektora Muzeum w Gliwicach, a od 1952 roku objął dyrekturę w Muzeum Górnośląskim w Bytomiu.

Po śmierci Moszyńskiego, w 1960 stanął na czele Katedry Etnografii Słowian. To dzięki jego inicjatywie w 1973 powstało Podyplomowe Studium Muzeologiczne, które w tamtym czasie było jedyną taką placówkę w Polsce oraz jedną z pierwszych na terenie Europy. Po sześcioletniej przerwie w latach 1994-2000 studium działa po dziś dzień.

Za zasługi odznaczony został Medalem Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości, Złotym Krzyżem Zasługi, Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski. We wspomnieniach studentów zapisał się jako wiecznie uśmiechnięty, elegancko ubrany profesor, który swoje notatki terenowe zapisywał ołówkiem na małych, poręcznych karteczkach, a na zajęcia przynosił bogato zdobione modlitewniki.

**

Spiss, Anna. Mieczysław Gładysz. [w:] Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne. Tom I. Fryś-Pietraszek, Ewa; Kowalska-Lewicka, Anna; Spiss, Anna (redakcja). Kraków 2002.

Profesor Mieczysław Gładysz. [w] "Gazeta Wyborcza" nr 239, 12.10.2001

© Aleksandra Szatan